„Redaktor Jerzy Giedroyć – Architekt Wolności”

17 sierpnia, 2026
14:06

Czy można wpływać na bieg historii, nie sprawując władzy, lecz pracując przy biurku – poprzez książki, czasopismo, idee i tysiące listów?

Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Wesoła m.st. Warszawy zaprasza 29 sierpnia 2026 r. o godz. 18.00 na wernisaż wystawy „Redaktor Jerzy Giedroyc – Architekt Wolności”. Ekspozycja powstała w Roku Jerzego Giedroycia i opowiada o Redaktorze oraz niezwykłym środowisku paryskiej „Kultury”.

Jerzy Giedroyc należał do najważniejszych polskich redaktorów i myślicieli politycznych XX wieku. Założony przez niego w 1946 roku w Rzymie Instytut Literacki, przeniesiony następnie do Francji, oraz wydawana od 1947 roku „Kultura” stały się jednym z najważniejszych ośrodków niezależnej polskiej myśli na emigracji. Wokół Giedroycia skupili się wybitni pisarze, artyści i intelektualiści, a dom w Maisons-Laffitte przez dziesięciolecia pozostawał miejscem nieustającej debaty o Polsce, kulturze, wolności i przyszłości Europy.

Układ grawitacyjny „Kultury”

Wystawa „Redaktor Jerzy Giedroyc – Architekt Wolności” odchodzi od tradycyjnej, chronologicznej opowieści biograficznej. Środowisko „Kultury” zostało przedstawione jako swoisty układ grawitacyjny ludzi, idei i relacji.

W centrum ekspozycji znajdzie się monumentalna sylwetka Jerzego Giedroycia – Redaktora przy maszynie do pisania, z nieodłącznym papierosem. Jego portret, zbudowany z liter i zawieszony w przestrzeni biblioteki, będzie górował nad całą wystawą. Zwiedzający, przemieszczając się pomiędzy jej bohaterami, będzie niemal nieustannie dostrzegał Giedroycia w tle.

Wokół Redaktora pojawią się wielkoformatowe portrety ludzi tworzących lub przecinających się ze światem „Kultury”. Wśród nich znajdą się m.in. Czesław Miłosz, Józef Czapski, Witold Gombrowicz, Gustaw Herling-Grudziński, Marek Hłasko, Aleksander Wat, Konstanty Aleksander Jeleński, Zofia Hertz, Stefan Kisielewski, Melchior Wańkowicz, Jerzy Grotowski, Hanka Ordonówna i Agnieszka Osiecka.

Szczególne miejsce zajmie Czesław Miłosz – jeden z najwybitniejszych pisarzy związanych z Instytutem Literackim i późniejszy laureat Literackiej Nagrody Nobla.

Świat zbudowany z listów

Pomiędzy monumentalną postacią Giedroycia a portretami bohaterów wystawy zawisną kopie jego korespondencji. List jest jednym z kluczy do zrozumienia fenomenu „Kultury”. Giedroyc korespondował nieustannie – z pisarzami, artystami, intelektualistami i politykami rozsianymi po świecie. Dyskutował, przekonywał, inspirował do pisania, troszczył się o swoich autorów, a jednocześnie śledził sytuację w Polsce i zastanawiał się nad jej przyszłością.

Korespondencja staje się na wystawie wizualnym symbolem niewidzialnej sieci, którą Redaktor przez dziesięciolecia budował pomiędzy ludźmi. Jego szczególna rola nie polegała bowiem na przyćmiewaniu otaczających go twórców, lecz na rozpoznawaniu talentów, inicjowaniu dialogu i tworzeniu przestrzeni, w której mogły rozwijać się niezależne idee.

Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś

„Architekt Wolności” opowiada również o politycznym wymiarze działalności Giedroycia. Wspólnie z Juliuszem Mieroszewskim rozwijał on koncepcję polskiej polityki wschodniej opartą na przekonaniu, że bezpieczeństwo i niepodległość Polski wymagają istnienia suwerennych państw pomiędzy Polską a Rosją.

Środowisko „Kultury” opowiadało się za zaakceptowaniem powojennych granic i rezygnacją z polskich roszczeń do dawnych Kresów, jednocześnie wspierając prawo Ukraińców, Litwinów i Białorusinów do samostanowienia. Idee, które przez lata budziły kontrowersje także wśród polskiej emigracji, po 1989 roku wywarły istotny wpływ na sposób kształtowania relacji niepodległej Polski ze wschodnimi sąsiadami.

Dlatego tytułowy „Architekt Wolności” oznacza nie tylko redaktora broniącego wolności słowa. Giedroyc myślał o wolności jako o odpowiedzialności za przyszłość całego regionu – o Polsce bezpiecznej dzięki temu, że wolni są również jej sąsiedzi.

Rok Jerzego Giedroycia

Wystawa wpisuje się w obchody Roku Jerzego Giedroycia 2026. To rok szczególny: przypada w nim 120. rocznica urodzin Redaktora oraz 80. rocznica powstania Instytutu Literackiego.
Ekspozycja stawia jednak pytanie nie tylko o historię. Idee dialogu, odpowiedzialności za słowo, pojednania z sąsiadami i budowania bezpieczeństwa Europy Środkowo-
Wschodniej sprawiają, że spuścizna Giedroycia pozostaje niezwykle aktualnym punktem odniesienia również dzisiaj.

– Giedroyc doskonale rozumiał, że nie zawsze o przyszłości decydują ci, którzy sprawują władzę. Czasem świat zmieniają ludzie, którzy potrafią stworzyć przestrzeń dla rozmowy, wymiany myśli i odważnych idei. Jako biblioteka chcemy przypominać, że słowo ma znaczenie, a literatura i kultura mogą realnie wpływać na rzeczywistość – podkreśla Patryk Kuś, dyrektor Biblioteki Publicznej w Dzielnicy Wesoła m.st. Warszawy.

Dopełnieniem wystawy będzie projekcja filmu poświęconego „Kulturze” oraz koncert Karoliny Cichej.

29 sierpnia 2026 (sobota), godz. 18.00
Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Wesoła m.st. Warszawy
ul. 1 Praskiego Pułku 31, 05-075 Warszawa Wesoła
Wstęp wolny

W programie: